Mihail Mihayloviç Bahtin

[aksoy]

Mihail Mihayloviç Bahtin (Rusça: Михаил Михайлович Бахтин ,d. 17 Ekim 1895 – ö. 7 Mart 1975). Rus filozof ve edebiyat teorisyeni.

Genel bilgi 
Düþünür olarak, Bahtin, 20. yüzyýl düþüncesinde etkili olmuþ isimlerinden biridir ve geliþtirdigi perspektif ve kavramlar dogrudan felsefi metinler üretmediðinde bile her zaman kuramsal tartýþmalarýn merkezi konularýnda yeralmýþtýr. Kendisinin doðrudan haberi olmadan, yaptýðý çalýþmalar yetmiþli yýllar sonrasý kuramsal sorunlara bir yanýt olma konumundadýr. Onun çalýþmalarý Marksizm, Yapýsalcýlýk (özellikle dilbilim), Göstergebilim alanlarýyla hem etkileþim halinde olmuþ hem de bu alanlarý dolaylý ya da dolaysýz etkilemiþtir.

Onun düþünceleri yirminci yüzyýlýn ikinci yarýsýnda, özellikle yetmiþlerden itibaren etkili olmuþtur. Bahtin Vitebsk þehrine taþýnmýþ ve burada Bakhtin Çevresi denilen bir grup entelektüelle birlikte çalýþmalar yapmýþtýr. Kendi adýnýn dýþýnda bu gruptaki düþünürlerden Voloshinov ve Medvedev’in isimleriyle yayýmlanan kitaplarýn da Bahtin’e ait olduðu düþünülmektedir. Bu tartýþma bir sonuca baðlanamamýþtýr, söylenebilecek tek þey dil ve felsefe iliþkisi üzerine çalýþmalarýn özellikle hem perspektif hem de üslub açýsýndan Bahtin’e ait gibi göründüðüdür. Bunun ötesinde, Bahtin üzerine araþtýrma yapanlarýn çoðu, özellikle Voloshinov imzalý yazýlarýn Bahtin'e ait olduðu konusunda hemfikirdirler.

Bahtin düþün alanýna karnaval, diyaloji, kronotop gibi çok önemli kavramlar armaðan etmiþtir. Döneminde Stalinizm ile baþý derde girmiþ ve Rabelais hakkýndaki kitabýný çok geç bastýrabilmiþtir.

Bahtin'in kuramsal kavramlarý 

Bahtin, zamanýnda bu kavram yaygýnlaþmýþ olmamakla birlikte disiplinlerarasý düþünmenin en özgün örneklerinden birini ortaya koyar. Dilbilim, Marksizm, filoloji, antoropoloji, edebiyat kuramý, felsefe ve hatta etnografya Bahtin'in çalýþma alanlarýdýr; ancak Bahtin tek tek bu disiplerin içine sýkýþtýrmaz kendini, aksine geniþ kuramsal çerçevesini bu disiplinlerin tamamýna yayar.

Bu disiplinlerarasýlýkla onun geliþtirdiði düþünme tarzýnýn temel eleþtirisi ve sorgulamasý, Aydýnlanmacý "evrensel akýl" kavramý ve buna baðlý "tek-sesli dünya görüþü" anlayýþýdýr diyebiliriz. Bahtinci temel kavramlarý bu baðlamda ifade edecek olursak, "çok-dillilik", "diyalojizm" ya da "diyalojik düþünme", ve "merkezsizlik" gibi kavramlara ulaþýrýz.

Diyalojizm, genel anlamda dünyanýn çok-dilliliðine atýfla öne sürülen bir kavramdýr. Dilin özü ve niteliði, diyalojik olmasýdýr. Bu anlamda, diyaloji, monologun tam tersidir. Bunun anlamý, anlamlar arasýnda karþýlýklý etkileþim ve diyalog olmasýdýr, yani diyaloji karþýlýklý etkileþim üzerine kurulu bir anlamlaþtýrma düþüncesidir. Dil, konuþan ya da yazan özne'den önce varolan bir yapýdýr, ancak bu yapý yine de konuþma an'ýnda gerçeklik ( ya da anlam) kazanýr. Bu baðlamda, konuþma aný, karþýlýklý etkileþim aný olarak, hangi anlamýn hangi anlamý nasýl etkileyeceðinin belirlendiði andýr.

Zaten her zaman anlamla yüklü olan dil, monologa imkan vermez. Diyaloji, burada normal bir diyalogtaki gibi, iki kiþi arasýndaki söyleþi durumu deðildir, esas olarak çoðul konuþan özneler arasýndaki anlam iliþkisidir. Bu nedenle, "Diyalogun baðlamlarý sýnýrsýzdýr" der Bahtin. Buna baðlý olarak da çok-dillilik kavramý ortaya çýkar. Çok-dillilik, sözceler çokluðu ile ortaya çýkar. Bütün sözcelerin indirgenebileceði, ve bütün dillerin yanyana gelebileceði tek bir düzlem sözkonusu degildir.

Bahtin'in bu alaný açýklamak üzere, "merkezcil güçler" (centripetal) ile "merkezkaç güçler" (centrifugal) þeklinde kavramlar kullandýðý görülür. Dilin ve anlamýn açýklanýþý üzerine kavramlardýr bunlar. Birinciler, yaþamýn akýþýný düzenleyip kalýplara sokarak bütünleþtiren merkez yönelimli güçlerdir. Ýkinciler ise merkezileþmeden kaçan, bütünselleþtirilemeyen ve sabitlenemeyen dilsel ve anlamsal ögelerdir. Çok-dillilik bu merkezkaç güçlerin varlýðýna dayandýrýlýr. Dil ve kültür böylece sabitlenebilir bir yapý olarak anlaþýlmaktan çýkarýlýr.

Karnaval teriminin ortaya çýkýþý da bu noktayla iliþkilidir. Karnaval, yaþamýn merkezcil bir yapýya sahip olduðu fikrinin yadsýnmasý ve çok-seslilik üzerine bir anlayýþýn öne sürülmesini mümkün kýlar. Bahtinci Karnavalesk terimi bu anlamda, yaþamýn çok-sesliliðini ve anlam çokluklarýný kuramsal alanda deðerlendiren, Dil'i ya da Kültür'ü bu anlamda soyut bir yapý olarak anlayan anlayýþtan (Saussure'ün Yapýsalcý dilbilim'i) uzaklaþmak olarak görülür.

Dilin gerçek niteliði, buna göre soyut dil yapýsýnda deðil, belli bir andaki sözce icindeki dilsel alýþveriþte, yani diyalojide ortaya çýkar. Söyleyen ile dinleyen arasýndaki iliþki anýnda ortaya çýkar, dilin anlamýný belirleyen þey. Bahtin, bu anlamda, Saussurecü dil anlayýþýna tarihi ögesini sokmaktadýr. Öte yandan eðer anlam, sadece söyleyen kiþiye (özne'ye) ait degilse, burada merkezsizleþtirilmiþ de olmaktadýr.


 Özne görüþü

Bahtin, özellikle kendisinden sonra merkezi bir konu olarak belirginle Özne konusunda önemli ayrýmlar ortaya koyar. Bilinen anlamda öznelciliðin geride býrakýlmasýnýn yaný sýra, Yapýsalcýlýk ve sonrasýnda görülen katý özne reddiyesinin de aþýlmasý arayýþýnda olanlar Bahtin'de önemli ipuçlarý bulmaktadýr.

Örneðin, Sanat ve Sorumluluk/Ýlk Felsefi Denemeler (Ayrýntý Yayýnlarý) adlý, Bahtin'in öncü denemelerinden oluþan kitaba bakýldýðýnda, orada bir yazar-kahraman iliþkisi þekillendirildiðini görürüz. Burada Yazar'ýn yarattýðý Kahraman'ýyla kurduðu iliþki, bir tür ben-öteki iliþkisi olarak ele alýnmaktadýr ve tam bu noktada sorun yalnýzca bir edebiyat kuramý meselesi olmaktan çýkarak, çok daha genel bir felsefi sorun olan, özne meselesine baðlanmaktadýr. Ben-öteki iliþkisi, öznenin bir baþka özneyle, ve öznenin bir baþka özne aracýlýðýyla kendisiyle iliþkisi meselesidir.

Dolayýsýyla da bu yaklaþým biçimi, Bahtin'in daha geniþ bir baðlama sahip olan özne kuramýnýn temel ögesidir. Buna göre ben, bir özne olarak kendi deðerimi, ancak öteki ile, yani baþka öznelerle iliþkilerimle belirleyebilirim. Bu baðlamda özne, Bahtin'e göre hem Etik hem de Estetik bir varlýk olarak anlaþýlýr ve deðerlendirilir. Eyleyen özne, ayný zamanda yaratan bir özne olduðu için de bu böyledir. Eyleyen ve yaratan özne, sorumluluk sahibi olmalýdýr; çünkü Bahtin'ci anlamda sorumluluk, öznenin öznelliðini fark etmesi ve bunun gereklerini üstlenmesidir. Bunlar ve özne üzerine daha ayrýntýlý öteki kuramsal çözümlemelerinden dolayý, Bahtin'in teorik edebiyat araþtýrmalarý ayný zamanda özne felsefesine günümüzde bir çözüm arayýþý içinde olanlarý da yakýndan ilgilendirir.


 Kronolojik öðeler


1895 Bahtin yoksul bir ailede doðdu.
1917 Sovyet Devrimi
1918 Voloshinov ve Medvedev ile tanýþtý, Bahtin Çevresi ortaya çýktý.
1924 Lenin’in ölümü, Stalin gücünü saðlamlaþtýrmaya baþladý.
1927 Voloshinov, Freudianism: A Critical Sketch adlý kitabý.
1928 Medvedev, Formal Method in Literary Scholarship eseri.
1929 Voloshinov, Marxism and The Philosophy of Language kitabý.
1929 Bahtin, Problems of Dostoevsky's Art çalýþmasý.
1929 Bahtin Rus Ortodoks Kilisesi ile gizli faaliyetlerde bulunmak iddiasýyla tutuklandý. Kazakistan’da sürgüne çarptýrýldý. Sürgün, Bahtin Çevresinin çalýþmalarýný sona erdirdi.
1934 Komünist Parti'den tasfiyeler baþladý.
1935 Bahtin, "Discourse in The Novel" makalesi.
1936 Voloshinov tüberkülozdan öldü. Bahtin Mordovya Pedagojik Enstitüsünde profesör olarak göreve baþladý.
1937 Bahtin, "Forms of Time and of the Chronotrope . . . " makalesi.
1938 Medvedev tutuklandý ve kurþuna dizildi.
1940 Bahtin Rebelais üzerine olan tezini sundu. 1947 yýlýna kadar savunma için çaðrýlmadý ve 1951’e kadar doktorasýný alamadý.
1941 Bahtin, "Epic and Novel" makalesi.
1953 Stalin’in ölümü.
1950’ler Bahtin Sovyet entelektüel dünyasýnda kült bir figüre dönüþtü ve birçok hayran öðrenci tarafýndan ziyaret edilmeye baþlandý.
1963 Bahtin, Problems of Dostoevsky's Poetics, Dostoveyski’nin sanatý üzerine kitabýný revize etti.
1966 Bahtin, Rebelais and His World sonunda yayýmlanabildi.
1971 Bahtin’in eserleri üzerine konferanslarda Medvedev and Voloshinov tarafýndan yazýlan kitaplarýn aslýnda Bahtin’e ait olduðu iddialar ortaya çýktý..
1975 Bahtin’in ölümü. Eserlerinin geniþ koleksiyonlarý yayýmlanmaya baþladý.

Türkçe’de yayýmlanan eserleri:

Bir Eylem Felsefesine Doðru, çev: Siyaveþ Azeri Avesta Yayýnlarý / Düþünce Dizisi, 2001
Karnavaldan Romana, Edebiyat Teorisinden Dil Felsefesine Seçme Yazýlarý, Çeviri: Cem Soydemir, Ayrýntý Yayýnlarý / Ýnceleme Dizisi, 2001
Dostoyevski Poetikasýnýn Sorunlarý, Cem Soydemir, Metis Yayýnlarý - Yerli Romanlar / Eleþtiri Dizisi, 2004
Rabelais ve Dünyasý, Çeviri: Çiçek Öztek Ayrýntý Yayýnlarý / Sanat ve Kuram Dizisi 2005
Sanat ve Sorumluluk / Ýlk Felsefi Denemeler, Çeviri: Cem Soydemir Ayrýntý Yayýnlarý , 2005

Vikipedi, özgür ansiklopedi